«Το βαλς των δέντρων και του ουρανού» Ζαν Μισέλ Γκενασιά *βιβλιοκριτική

Written by

το βαλς των δέντρων και του ουρανού

«Το βαλς των δέντρων και του ουρανού» του Ζαν Μισέλ Γκενασιά

«Το βαλς των δέντρων και του ουρανού», είναι ένα μυθιστόρημα του Ζαν Μισέλ Γκενασιά  στο οποίο κεντρική φιγούρα είναι η Μαργκερίτ Γκασέ, κόρη του γιατρού Γκασέ τον οποίο απεικονίζει ο ζωγράφος Βίνσεντ Βαν Γκογκ στον ομώνυμο πίνακα.

«Θέλω να σας κάνω το πορτρέτο και με τον δικό μου τρόπο και με τον παλιό, ταυτόχρονα. Η δαχτυλίδα θα μαρτυρεί ότι είστε γιατρός-ιδιότητα την οποία δεν προδίδει το πρόσωπό σας-και τα βιβλία βρίσκονται εκεί για να δείχνουν ότι είστε διανοούμενος. Τα εξώφυλλά τους πρέπει να είναι κίτρινα. Είναι απαραίτητο. Χρειαζόμαστε αυτή τη νότα χρώματος, για να αντισταθμίσουμε το σκούρο μπλε της ρεντινγκότας». Σελ. 123

Επιστολή του Βίνσεντ προς τον Τέο, 4 Ιουνίου 1890
«Το σακάκι του είναι σκούρο μπλε, με φόντο μπλε του κοβαλτίου. Στηρίζεται σε ένα κόκκινο τραπεζάκι, πάνω στο οποίο υπάρχει ένα κίτρινο βιβλίο κι ένας μίσχος δακτυλίδας με πορφυρά άνθη». Σελ. 126

Ο Βίνσεντ Βαν Γκογκ στο Ωβέρ-συρ-Ουάζ

Ο γιατρός Γκασέ κουράρει τον ζωγράφο Βαν Γκογκ και υποστηρίζει το έργο του αγοράζοντας πίνακες. Το 1890 ο Βίνσεντ Βαν Γκογκ εγκαθίσταται σε μια ταπεινή πανσιόν στο χωριό Ωβέρ-συρ-Ουάζ. Εκεί θα ζωγραφίσει πολλούς πίνακες. Θα συναντήσει την νεαρή Μαργκερίτ η οποία θέλει να σπουδάσει ζωγραφική, αλλά οι κοινωνικές συμβάσεις της εποχής δεν επιτρέπουν πολλές ελευθερίες επιλογής στις γυναίκες, έτσι η ίδια θα καλλιεργήσει το ταλέντο της, αντιγράφοντας πίνακες διασήμων ζωγράφων τους οποίους θαυμάζει. Ο πατέρας της, γιατρός Γκασέ, είναι φιλότεχνος και φίλος πολλών ζωγράφων. Ζωγραφίζει επίσης και ο ίδιος. Ζει στο χωριό με τον γιο του Πωλ, την κόρη του και την γκουβερνάντα-οικονόμο Λουίζ. Η μητέρα των παιδιών έχει πεθάνει όταν η Μαργκερίτ ήταν τριών ετών.

Η ιστορία της συνάντησης της Μαργκερίτ με τον Βίνσεντ Βαν Γκογκ

«Το βράδυ, όταν τον ρωτάω, με πληροφορεί ότι αυτός ο άντρας ονομάζεται Βίνσεντ, μέχρι εκείνη τη στιγμή δεν γνώριζα το όνομά του, είναι Ολλανδός και με ιστορικό προβλημάτων υγείας τα οποία έχουν ξεπεραστεί ή σχεδόν ξεπεραστεί. Σύμφωνα με τον πατέρα μου, πρόκειται για καλλιτέχνη με τεράστιο ταλέντο, ο οποίος κάλλιστα μπορεί να συγκριθεί με τους μεγαλύτερους ζωγράφους, παρόλο που δεν πουλάει τίποτα και που ζωγραφίζει αδιανόητα πράγματα, που δεν τα έχουμε ξαναδεί ποτέ». Σελ. 81

Την ιστορία της συνάντησης με τον ζωγράφο καθώς και την ιστορία της οικογένειάς της αφηγείται εξομολογητικά, σε πρώτο πρόσωπο, η νεαρή Μαργκερίτ. Ξετυλίγει την αφήγηση της ζωής της, μέσα από τις σελίδες του ημερολογίου της. Διαισθανόμενη το τέλος, στα 1949, ανασυνθέτει τις ψηφίδες μιας εποχής με πολλούς προσωπικούς-καλλιτεχνικούς μύθους. Ανακαλεί στη μνήμη της τα γεγονότα της ατίθασης νιότης της, περιγράφει τις συγκρούσεις με τον πατέρα της, εκθέτει τα συναισθήματα και τις σκέψεις της για τις κοινωνικές σχέσεις και την προσωπική αισθητική αντίληψη για την τέχνη. Εξομολογείται ακόμη τον έρωτά της για τον ζωγράφο Βαν Γκογκ και παραθέτει, για την αποκατάσταση της αλήθειας, μια άλλη εκδοχή του θανάτου του ζωγράφου.
Αυτό το σκηνικό στήνει ο συγγραφέας για να μιλήσει για την αλήθεια της τέχνης και της ύπαρξης. Πίσω από την αφήγηση της νεαρής ηρωίδας, ο συγγραφέας παραθέτει, ως εμβόλιμα μοτίβα, πρωτότυπα αποσπάσματα από επιστολές, απόψεις-σχόλια ή ειδήσεις από εφημερίδες της εποχής, που παρεμβάλλονται στη μυθοπλασία της προσωπικής μαρτυρίας, δίνοντας το ευρύτερο πλαίσιο αντιλήψεων και ιδεών της εποχής του 19ου αιώνα.

Εκατό χρόνια μετά τη Γαλλική Επανάσταση, η ισότητα παραμένει μια ουτοπία

«Εκατό χρόνια μετά τη Γαλλική Επανάσταση, η ισότητα παραμένει μια ουτοπία, ένα σύνθημα χαραγμένο στα αετώματα των μνημείων μας, μια απάτη: οι γυναίκες εξακολουθούν να είναι πολίτες δεύτερης κατηγορίας. Και, απ’ ό,τι φαίνεται, αυτό δεν θα αλλάξει εύκολα». Σελ. 28
Επιστολή του Βίνσεντ προς τον Τέο, Ιούνιος του 1889 (597)
«Από όλους τους ζωγράφους, μόνο-ή σχεδόν μόνο-ο Ρέμπραντ μπορεί να αποδώσει την τρυφερότητα στο βλέμμα των ανθρώπων που ζωγραφίζει,…Έτσι και στον πίνακα που είχες την τύχη να δεις• αυτή η θλιμμένη τρυφερότητα, αυτή η απόκοσμη μα φυσική απεραντοσύνη, απαντά μόνο στο έργο του Σαίξπηρ». Σελ. 121

Η καθημερινή ζωή, οι συνήθειες και οι ασχολίες των ανθρώπων, ο κοινωνικός περίγυρος μέσα στον οποίο ζουν τα γνωστά πρόσωπα, μπλέκονται αρμονικά με τη ζωή και το έργο του καλλιτέχνη Βαν Γκογκ καθώς και με θέματα από τους ζωγραφικούς πίνακες.

…ένα βαλς γεμάτο ζωή, σε πλήρη αρμονία με τον ουρανό 

«Είμαι η κυρά του δάσους της Σαπονβάλ. Εκεί μου αρέσει να απομονώνομαι για να ζωγραφίζω και, πάνω στον μικρό λόφο, από την κορυφή του βασιλείου μου, τα βλέπω όλα χωρίς να με βλέπει κανείς. Ψυχή δεν κυκλοφορεί, κάτω από αυτόν τον καυτό ήλιο που ξεραίνει τα πάντα. Τα ζώα κρύβονται, τα κοράκια σωπαίνουν και οι καρακάξες έχουν γίνει άφαντες. Πάνω σε αυτή τη γη που ασφυκτιά, οι χωρικοί περιμένουν, σαν έντομα, ακίνητοι, χωρίς να αναπνέουν, παρακαλώντας τα σύννεφα που βρίσκονται μακριά να μας καταδεχτούν και να έρθουν προς τα μέρη μας». Σελ. 78
«Αυτό που είδα μπροστά μου με άφησε άφωνη. Ένας πίνακας που αναπαριστούσε τα σπίτια των χωρικών, με τις αχυροσκεπές τους να μπλέκονται μέσα στα πράσινα λιβάδια, και στο βάθος δέντρα σε βαθυπράσινη απόχρωση να παραδίδονται σε ένα ξέφρενο βαλς, ένα βαλς γεμάτο ζωή, σε πλήρη αρμονία με τον ουρανό, που ήταν γεμάτος γαλάζια σύννεφα….
– Σου αρέσει;
Γύρισα. Ο Βίνσεντ στεκόταν ακριβώς μπροστά μου. Το πρόσωπό του ήταν ρυτιδιασμένο και κάπως σκοτεινό. Τα μάτια του, πράσινα και σχιστά. Τα μαλλιά του καστανόξανθα. Το στόμα του καλοσχηματισμένο και το βλέμμα του κάπως κουρασμένο. Ήταν το βλέμμα ενός ανθρώπου που είχε γυρίσει όλη τη γη και είχε επισκεφθεί μακρινούς τόπους». Σελ. 118-119

Ο στόχος του Ζαν Μισέλ Γκενασιά

Ο στόχος του Ζαν Μισέλ Γκενασιά, πίσω από τις ιστορίες που αφηγείται, είναι να θέσει ερωτήματα σχετικά με την αλήθεια και την αξία της τέχνης, τις συνθήκες δημιουργίας του έργου τέχνης και τις εκδοχές των πραγματικών γεγονότων, όπως αυτά φωτίζονται αναδιηγητικά, χρόνια μετά, στις πολυδυναμικές εκδοχές τους. Με την δύναμη της μυθοπλασίας καταγράφει τις τελευταίες μέρες της ζωής και της δημιουργίας ενός ζωγράφου, ανασυνθέτει το κλίμα μιας εποχής στις αισθητικές- καλλιτεχνικές-οικονομικές-κοινωνικές διαστάσεις, φωτίζει την ψυχοσύνθεση των ηρώων του στο πεδίο των κινήτρων και των πόθων τους.
Γραμμένο με την θέρμη της προσωπικής μαρτυρίας, το βιβλίο του Ζαν Μισέλ Γκενασιά ανοίγεται σε εκδοχές πολυεπίπεδης ανάγνωσης, που αγκαλιάζουν και κάποια αδύναμα ψυχογραφικά σημεία της αφήγησης. Με διερευνητική ματιά ο Γκενασιά, γεφυρώνει τις φανταστικές εκδοχές υποθετικών καταστάσεων με τα στοιχεία των εφημερίδων της εποχής, διασταυρώνοντας την προσωπική-βιωματική μαρτυρία με την επίσημη εκδοχή ενός μύθου στον κύκλο της συμπληρωματικής αντιπαράθεσης τέχνης και πραγματικότητας.

Τα πράγματα τα οποία μας καθορίζουν είναι, τελικά, εκείνα που δεν επιλέγουμε

«Γνώριζε, από διαίσθηση, πολύ πριν καταφέρω να το συνειδητοποιήσω εγώ, ότι πορευόμαστε μόνοι μας σε τούτο τον κόσμο και δεν μπορούμε να κάνουμε τίποτα γι’ αυτό. Μόνοι απέναντι στον εαυτό μας. Μόνοι ανάμεσα στους άλλους. Όσο κι αν προσπαθούμε να το αλλάξουμε αυτό. Και αυτήν ακριβώς την ομορφιά της βαθιάς μοναξιάς κατάφερε να ζωγραφίσει». Σελ. 263
«Δεν επέλεξα όλα όσα μου συνέβησαν, αλλά τα πράγματα τα οποία μας καθορίζουν είναι, τελικά, εκείνα που δεν επιλέγουμε». Σελ. 267
«Ο χρόνος περνάει και σαρώνει τα πάντα…Έχουμε φτάσει στο 1949 και αναρωτιέμαι πόσοι από εμάς, που ζούμε ακόμα, μπορούμε να πούμε ότι τον γνωρίσαμε στ’ αλήθεια». Σελ.12
«Πολλές φορές αναρωτήθηκα πώς έβλεπε ο Βίνσεντ τον κόσμο. Κάθε μέρα και ώρα της ζωής μου προσπαθώ να απαντήσω στο ερώτημα: τι ήταν αυτό το τόσο ξεχωριστό που είχε στα μάτια του, το τόσο ασυνήθιστο στο βλέμμα του, ώστε να ζωγραφίζει με αυτόν τον τρόπο; Δεν έχω βρει απάντηση». Σελ. 266

Info

«Το βαλς των δέντρων και του ουρανού», του Ζαν Μισέλ Γκενασιά

«Το βαλς των δέντρων και του ουρανού»

 

JEAN- MICHEL GUENASSIA
Το βαλς των δέντρων και του ουρανού
Μυθιστόρημα
ΜΕΤΑΦΡΑΣΗ: ΕΙΡΗΝΗ ΑΠΟΣΤΟΛΑΚΗ
ΕΠΙΜΕΛΕΙΑ ΑΝΝΑ ΜΑΡΑΓΚΑΚΗ
Εκδόσεις Πόλις

 

 

 

 

cityculture.gr/γράφει η Άγγελα Μάντζιου


Σας αρέσει η σελίδα μας; Κάντε Like!