Πόσο προσβάσιμη και εύκολα μεταστρέψιμη τελικά είναι η βούληση ενός έλλογου όντος όπως ο άνθρωπος? Μια ερώτηση που δεν μπορεί, επί της ουσίας, να απαντηθεί ακόμα και σήμερα. Ως μη ειδικός, δεν θα προσπαθήσω να προσεγγίσω το θέμα επιστημονικώς. Θα προσπαθήσω, αντιθέτως, να πλησιάσω την γενική έννοια της βούλησης αναφορικά με την διατρητόττητα των ορίων που καθορίζουν την ηθική από την ανήθικη πράξη. Οι αρχαίοι Έλληνες φιλόσοφοι επιχειρούσαν πάντοτε να κατανοήσουν τέτοιους γενικούς όρους χρησιμοποιώντας την διαλεκτική, που εν τέλει θα συντελούσε στην αποσαφήνιση αυτών των όρων. Η διεξαγωγή συχνών αντεπιχειρημάτων και αμφισβητήσεων, κατά την διάρκεια του διαλόγου, συνείσφερε φαινομενικά στην ομαλή έκβαση της αλήθειας. Κάτι που φυσικά σε τόσο πρώιμο στάδιο (4ος αιώνας π.Χ.) φάνταζε και φαντάζει αρκετά επαρκές. Στην εποχή μας, ωστόσο, η θεωρητική αυτή προσέγγιση δεν στέκει λόγου, εφόσον η οποιαδήποτε θεωρία στηρίζει μεγάλο ποσοστό της αξιοπιστίας της στην εμπειρική προσέγγιση.
Στην προσπάθεια του λοιπόν ο Στάνλει Μίλγκραμ (καθηγητής Ψυχολογίας) να εξερευνήσει τις λειτουργίες του ανθρώπινου εγκεφάλου σε συνάρτηση με τα εξωτερικά ερεθίσματα που επηρεάζουν ή χειραφετούν σε ένα μεγάλο ποσοστό την ανθρώπινη βούληση, διεξάγει to 1961 ένα πείραμα. Επιδίωξη του ή μάλλον καλύτερα εφαλτήριο για την διεξαγωγή του πειράματος του, αποτέλεσαν οι εξής ερωτήσεις. Μέχρι που μπορεί να φτάσει ένας άνθρωπος υπακούοντας μια ανώτερη αρχή; Κατά πόσο οι αποφάσεις , οι οποίες λαμβάνονται από τον ίδιο τον άνθρωπο, κινούνται ανεξαρτήτως επιρροής της κοινωνικής σφαίρας και τις προσταγές που δέχεται από μια ανώτερη εξουσιαστική αρχή; Καταλυτικό ρόλο, σαφώς, διαδραματίζει και η κατάσταση στην οποία βρίσκεται ο άνθρωπος την συγκεκριμένη χρονική στιγμή για την λήψη μίας απόφασης.
Για την διεκπεραίωση του πειράματος του προαπαιτούνταν ένας ικανοποιητικός αριθμός «ανίδεων» πολιτών. Ο ίδιος πληροφορούσε λοιπόν τα «θύματα» του, ότι το πείραμα του απλώς αποσκοπεί στην διερεύνηση του ανθρώπινου μνημονικού. Επί της ουσίας όμως το πείραμα απέβλεπε στην ανίχνευση του βαθμού υπακοής σε μια εξουσία και την εναλλαγή της ανθρώπινης συμπεριφοράς σε ακραίες καταστάσεις, όπως αυτές του φόβου, της αγωνίας και της πίεσης που υπόκειται o άνθρωπος από μια ανώτερη αρχή. Επί πληρωμή λοιπόν συγκέντρωσε τους ενδιαφερόμενους, οι οποίοι μετα από μια πλασματική κλήρωση καλούνταν να παίξουν είτε τον ρόλο του «μαθητευόμενου» είτε αντιστοίχως τον ρόλο του «δασκάλου». Ο «μαθητευόμενος», αφού καλωδιωθεί σε μια ηλεκτρική καρέκλα, καλείται να απομνημονεύσει ορισμένα ζεύγη λέξεων. Δουλειά του «δασκάλου», να διαβάζει την μία λέξη από τα ζεύγη και να περιμένει από τον «μαθητευόμενο» να αναφέρει την αντίστοιχη της. Σε περίπτωση λάθους, ο «δάσκαλος» ήταν υποχρεωμένος να ανεβάζει κατά 15 βολτ την ένταση της γεννήτριας, που βρισκόταν μπροστά του. Καταλυτικός ωστόσο παράγοντας για το τελικό πόρισμα αποτελεί το γεγονός των ενδείξεων πάνω από κάθε κουμπί της γεννήτριας. Στα τελευταία μάλιστα κουμπιά υπήρχαν οι ενδείξεις ΧΧΧ, έτσι ώστε ο «δάσκαλος» να είναι σε θέση να γνωρίζει εκ των προτέρων τις πιθανόν καταστροφικές συνέπειες για τον «μαθητευόμενο». Στην άκρη του δωματίου στεκόταν ο καθηγητής Μίλγκραμ, ο οποίος είχε τον ρόλο συντονιστή.
Και έτσι το πείραμα ξεκινάει. Ο «δάσκαλος», που ευστώχως θα μπορούσε να ειπωθεί ότι εκτελεί χρέη ανακριτή, διαβάζει τις λέξεις μία προς μία, ελπίζοντας τουλάχιστον στην αρχή, o «μαθητευόμενος» να μπορέσει να συνδυάσει σωστά όλες τις λέξεις. Στα πρώτα λάθη ο «δάσκαλος» κοιτάζει έντρομος τον επιβλέποντα συντονιστή, αγωνιώντας για την τύχη του «μαθητή». Ο συντονιστής γνέφει στον «δάσκαλο» να συνεχίσει. Όλα βαίνουν σύμφωνα με το σχέδιο και εσύ δεν φέρεις καμία ευθύνη για τις συνέπειες. Απλώς συνέχισε…. Ο «δάσκαλος» ανεβάζει υπάκουος την ένταση της γεννήτριας σε κάθε λάθος, ευγνωμονώντας την τύχη του, που δεν του έλαχε η θέση του μαθητή. Με την λανθασμένη απάντηση ακούγεται συνάμα και η κραυγή του ερωτηθέντος, που τραντάζεται ολόκληρος από τον πόνο.Φωνάζει, εκλιπαρεί, βρίζει, απαιτεί να σταματήσει η διαδικασία…ώσπου τελικά κείτεται αναίσθητος και το πείραμα φτάνει στο τέλος του.
Σε ορισμένες περιπτώσεις το πείραμα παρέμενε ημιτελές, μετά την άρνηση μερικών «δασκάλων» να υποβάλλουν τους «μαθητευόμενους» σε μια τόσο βάναυση διαδικασία. Το πείραμα ωστόσο ή μάλλον ορισμένες πτυχές του πειράματος ήταν εικονικές και ως έναν μεγάλο βαθμό φτιαχτές. Στην πραγματικότητα η κατανομή των ρόλων μαθητή-δασκάλου ήταν προκαθορισμένη, εφόσον τον ρόλο του μαθητή ενσάρκωνε πάντα ένας ηθοποιός. Ηλεκτροσόκ, πόνος, αντιδράσεις του «μαθητή»…… όλες σκηνοθετημένες, από το πρώτο έως το τελευταίο στάδιο του πειράματος.
Το αποτέλεσμα πάραυτα ήταν πέρα για πέρα αληθινό και άκρως σοκαριστικό. Η έκβαση του πειράματος μας δείχνει, δυστυχώς, την σκοτεινή πλευρά του ανθρώπου και μας αποδεικνύει περίτρανα, πόσο αγνώμονες και άβουλοι είμαστε εμείς οι άνθρωποι. Ή μάλλον, μέσω αυτού του πειράματος, επαληθεύεται η λανθασμένη αντίληψη μας για το δίκιο του ισχυρού. Κι όμως σκεφτείτε πόσο «ηθικά» αυτοί οι άνθρωποι τελούν την ανήθικη αυτή πράξη, μόνο και μόνο επειδή οι ίδιοι πείθονται από ανωτέρους, ότι δεν φέρουν μερίδιο ευθύνης για τα επακόλουθα των πράξεων τους.
Σίγουρα αναρωτιέστε, γιατί αυτοί οι άνθρωποι συνετέλεσαν έτσι απλά στον υποθετικό θάνατο ενός αγνώστου και ισχυρίζεστε ότι ουδέποτε εσείς οι ίδιοι θα πέφτατε σε μια τέτοια πλεκτάνη. Ως αντίλογο προσφέρω μερικά από τα αμέτρητα παραδείγματα του παρελθόντος αλλά και του σήμερα. Φέρτε στην μνήμη σας τα φρικτά εγκλήματα που διατελέστηκαν από τους ναζί ένεκα της πλύσης εγκεφάλου, που υπέστησαν , είτε λόγω του φόβητρου των ισχυρών. Άτυχη στιγμή και πολύ κλισέ παράδειγμα σκέφτεστε…. Ας πάμε, λοιπόν, στην κοινωνία του σήμερα. Πόσοι από εσάς έχετε βρεθεί αντιμέτωποι με τέτοιες ανήθικες πράξεις…. Ο αστυνομικός θα ραπίσει τους διαδηλωτές επειδή ακολουθεί εντολές εκ των άνωθεν. Στα νοσοκομεία δεν θα νοσηλευτείς αν δεν πληρείς τα απαραίτητα κριτήρια – γιατί είναι «ανήθικο» .Ο υπάλληλος θα σε ξεγελάσει, γιατί έτσι του λένε να κάνει. Οι πολιτικοί μας καταστρέφουν μέρα με την μέρα, γιατί έτσι τους χουν πεί ανώτεροι να πράξουν και… και… και…
Aναντίρρητα, λοιπόν, συνάγεται το συμπέρασμα ότι όλοι μας είμαστε θύτες και ταυτοχρόνως θύματα του ίδιου ατέρμονου παιχνιδιού…. το ερώτημα, που προκύπτει λοιπόν, από τα προαναφερθέντα είναι, κατά πόσο η κοινωνία μας δέχεται περιθώρια αλλαγής. Θα απαντήσω αντιστρόφως. Σε μια ιδανική κοινωνία, ίσως, η ανιδιοτέλεια να κυριαρχούσε του ωφελιμισμού και του κομφορμισμού. Ίσως, τότε, η έννοια του σωστού και του δίκαιου να συνυφαζόταν μόνο με τις εκφάνσεις του κοινού συμφέροντος. Τότε ίσως….. Τώρα όμως όχι.
γράφει ο Ηλίας Δρυστέλλας