Άλις Μονρό, Απόδραση *κριτική

Written by

Διηγήματα  σε τριτοπρόσωπη αφήγηση που περιγράφουν τη ζωή στις επαρχίες του Καναδά, την καθημερινότητα και τις περιπέτειες προσώπων,  μιας εποχής που αλλάζει σταδιακά επηρεάζοντας και τη δική τους εξέλιξη άλλες φορές θετικά κι άλλες αρνητικά.  AliceMunro: Τα διηγήματά της ανιχνεύουν την πολυπλοκότητα της ζωής με μιαν έκφραση στωϊκότητας,  στις περιγραφές ενός σκληρού σκηνικού τοπίου στο οποίο οι άνθρωποι υφίστανται δεινά και δοκιμασίες ή έρχονται αντιμέτωποι με πράγματα που δεν φαντάζονταν.Απρόσμενες συναντήσεις, σχέσεις σε πολλές εκδοχές, συνήθειες, εργασίες, μετακινήσεις, αντιλήψεις, αρρώστειες, θρησκείες, έθιμα, αναγνώσεις, θέατρο και στίχοι ποιητών,τυχαιότητα,  διαπερνούν τη ροή των ιστοριών της στο φόντο της υπαίθρου και των πόλεων. Μια αίσθηση διάψευσης, ακύρωσης, ενός φόβου που ελλοχεύει στις κινήσεις της καθημερινότητας ως τη μορφή μιας ατμόσφαιρας τρόμου που επικρέμεται στις ζωές των ανθρώπων και παράλληλα μια δύναμη αντίστασης, αντίδρασης που διαφαίνεται έστω  και με τη μορφή της αποδοχής μιας δυσάρεστης κατάστασης και της προσαρμογής σε νέα δεδομένα.

Στα οκτώ διηγήματα της Απόδρασης,   καταγράφονται με αμεσότητα,  η  άτολμη φυγή-επιστροφή   μιας γυναίκας, μια απόπειρα διεκδίκησης ευτυχίας, η επιστροφή-επίσκεψη  στο πατρικό σπίτι με ένα μωρό και η ανάμνηση αυτής της επιστροφής σε συνέχεια της προηγούμενης ιστορίας, η σιωπή ενός παιδιού και η επιλογή απομάκρυνσης- για λόγους θρησκευτικούς- από τη σχέση με τη μητέρα του,ως επακόλουθο  αντίδρασης,  στη στοχευμένη  διαπαιδαγώγηση αποφυγής της καλλιέργειας  θρησκευτικών  εμμονών. Το πάθος του αλκοόλ και  άλλοι υπαινιγμοί στην αναμονή ενός γάμου, μια περίπλοκη σχέση υιοθεσίας και οι εμμονικές εμπλοκές της, μια αλλόκοτη φάρσα της ζωής και ένας εμποδισμένος έρωτας  εξαιτίας μιας τυχαιότητας και ενός φορέματος, που αποκαλύπτεται στο τέλος μιας ιστορίας,μια  φιλία με ένα διαισθητικό άτομο  που διακλαδίζεται  και σε άλλα πρόσωπα, στο φόντο ενός γάμου και μιας μελλοντικής συνάντησης  που στρέφει το βλέμμα στο παρελθόν, ως απολογητική ανάμνηση, θίγοντας παράλληλα με το θέμα του γάμου και της απώλειας,  ιατρικά και  επιστημονικά ζητήματα.

Γραφή χωρίς διδακτισμό, υπαινικτική σε λεπτά θέματα,  με μια κομψή ειρωνεία και κυρίως βλέμμα κατανόησης  των καταστάσεων μιας παρωχημένης εποχής και  της νοοτροπίαςπου τις  διέπουν.Μια λεπτή παρατηρητικότητα στην περιγραφή των επί μέρους στοιχείων μιας ιστορίας, διάλογοι με μιαν αφαιρετική, διφορούμενη έκφραση, ένας ανέμελος τόνος που περιβάλλει τη δραματικότητα κάποιων γεγονότων,  ζωή που έτσι κι αλλιώς συνεχίζεται χωρίς πολλές επεξηγήσεις.

Έρωτες, βιβλία, εξομολογήσεις, όνειρα και φόβοι,  με μιαν  αύρα διστακτικότητας στην αφηγηματική γραμμή μιας ιστορίας, οικογενειακές σχέσεις, γάμος,  μητρότητα, απώλειες, ταξίδια, εργασίες, θρησκείες, επιλογές, με μια διάθεση κατανόησης στη  ρεαλιστική αποτύπωση,  της ρευστότητας που χαρακτηρίζει τα ανθρώπινα. Μοναξιά και  κοινωνική απομόνωση  σ’ ένα  τεχνητό τοπίο πόλεων και  κτιρίων,  που αλλάζουν χρήση με τον καιρό, ενταγμένων σε  ένα  ευρύτερο,  αφιλόξενο και  σκληρό  φυσικό περιβάλλον.Ταυτόχρονα περιγραφές των πόλεων και της έλξης-απώθησης  που ασκούν  στα πρόσωπα, στο όνειρο φυγής από το άξενο-γνωστό  περιβάλλον της υπαίθρου στην επιδίωξη της  ανωνυμίας  και της εμπειρίας ενός μυστηρίου που κρύβεται μέσα τους.

Τηλεόραση, εφημερίδες,  τρένα, σχολεία, θέατρο και μυθιστορήματα, στίχοι,  μόδες και εργασίες, σχέσεις, σπουδές και μελέτες,  αποτελούν το πεδίο της αποτύπωσης μιας ψυχογραφικής γεωγραφίας προσώπων που συναντιούνται συνεχώς με κάτι  διαφορετικό από αυτό που ως τότε είχαν συνηθίσει ως οικείο. Αλλαγές ηθών, επικοινωνίας, επιλογών, ζωή σε εξέλιξη.

Ένα ταξίδι  ζωής-δια της γραφής-  στη ζωή προσώπων που ανήκουν σε διαφορετική πολιτισμική φάση στην αχανή  έκταση μιας χώρας.Πρόσωπα που έρχονται σε επαφή με τον ξένο,  στον εσωτερικό κύκλο της μετακίνησης  από το τοπίο της υπαίθρου στο αστικό περιβάλλον και στον εξωτερικό κύκλο της πολιτισμικής συνάντησης με τον ξένο,  εκπρόσωπο μιας άλλης κουλτούρας,  όπως προκύπτει από το κύμα μετανάστευσης. Πρόσωπα που μαθαίνουν συνεχώς πώς να επιβιώνουν σε μια σκληρή και πολλές φορές ψυχοφθόρα άσκηση εξάσκησης. Πρόσωπα που ανήκουν σε ένα ευρύ ηλικιακό φάσμα και επικοινωνούν με πολλούς τρόπους. Διαλέγονται και γράφουν επιστολές, σιωπούν και υπεκφεύγουν, ξεσπούν με μιαν ατελή,  αδρανή έκφραση ή ξεκαθαρίζουν το τοπίο των αμφιβολιών  οδηγούμενα σε νέες αμφιβολίες. Πρόσωπα που τα  φωτίζει η λογοτεχνική ματιά οδηγώντας τα στο προσκήνιο για να αφηγηθούν την ιστορία τους και άλλα που μένουν πίσω, στη σκιά,  κερδίζοντας,  με  μιαν  ασάφεια, τον αινιγματικό προβληματισμό που γεννούν με την παραδοξότητά τους που δεν αναλύεται με λόγια.

Απόδραση, ένα βιβλίο με ηρωίδες γυναίκες μιας άλλης εποχής που μας αφηγούνται ιστορίες της ζωής  που υπήρξε  γι’ αυτές  πραγματικότητα,  σχήμα επινοημένης,  μυθοπλαστικής τεχνικής της λεπτομέρειας  στο γεγονός και στο όλον μιας ιστορίας. Μικρές ιστορίες προσώπων,   για ό,τι ήταν αληθινό με τον έναν ή τον άλλο τρόπο, στη φαντασία  του πραγματικού και στην επινόηση της  πραγματικότητας.

«Μπορεί άραγε η καλύτερη πεζογραφία να σώσει τον κόσμο; Υπάρχει πάντα ένα ψήγμα ελπίδας (συμβαίνουν και παράξενα), όμως η απάντηση είναι σχεδόν σίγουρα όχι,δεν μπορεί».

« Το παράξενο και τρομερό γεγονός που άρχισε να ξεκαθαρίζει στο μυαλό της για κείνο τον κόσμο του μέλλοντος, όπως τον έφερνε στον νου της τώρα, ήταν πως η ίδια δεν θα υπήρχε σ’ αυτόν».

«Τα πόδια σου είναι κρύα του είπε. Σαν να βράχηκαν.

Πάρα πολλή υγρασία. Έλα δω της είπε. Όταν διάβασα το σημείωμά σου, ήταν λες κι άδειασα μέσα μου. Αλήθεια. Αν φύγεις ποτέ μακριά μου, θα νιώθω σαν να μην έχει μείνει τίποτα μέσα μου».(Απόδραση).

«Οι παράδοξες επιλογέςήταν απλώς πιο εύκολες για τους άντρες, καθώς οι περισσότεροι θα έβρισκαν γυναίκες που θα τους παντρεύονταν ευχαρίστως. Δεν ίσχυε και το αντίστροφο».

«Μπορεί, σε κάποιο επίπεδο, να είχε για τον εαυτό της την εικόνα ηρωίδας ρωσικού μυθιστορήματος που ταξίδευε σ’ ένα ανοίκειο, τρομαχτικό και συναρπαστικό τοπίο, όπου τη νύχτα ούρλιαζαν οι λύκοι, για να βρει τη μοίρα της. Καθόλου δεν την ένοιαζε που η μοίρα  αυτή- σ’ ένα ρωσικό μυθιστόρημα-κατά πάσα πιθανότητα θα ήταν ζοφερή, ή τραγική, ή και τα δυο».(Πιθανότητα).

«Ώστε αυτό είναι το κορίτσι που μιλάει λατινικά είπε μια γυναίκα».

«Όταν  διάβασε το γράμμα, η Τζούλιετ έκανε μια γκριμάτσα, όπως κάνει όποιος ανακαλύπτει τη διατηρημένη στον χρόνο και ανησυχητική φωνή κάποιου παλιού κατασκευασμένου εαυτού».(Σύντομα).

«Αυτή η ένδειξη ότι οι μέρες μεγάλωναν, η υπόσχεση πως η εποχή άλλαζε είχαν πάνω της μια επίδραση απρόσμενη και συντριπτική».

«Υπάρχει όμως ένα μυθιστόρημα γραμμένο από τον Ηλιόδωρο, με τον τίτλο Αιθιοπικά(αρχικά σε ιδιωτική βιβλιοθήκη, που ανακτήθηκε  στην πολιορκία της Βούδας), που είναι γνωστό στην Ευρώπη από το 1534, όταν τυπώθηκε στη Βασιλεία. Στην ιστορία αυτή, η βασίλισσα της Αιθιοπίας…».(Σιωπή).

«Όμως καμιά φορά οι πιο ευχάριστοι άνθρωποιείναι μελαγχολικοί κατά βάθος, έτσι δεν είναι; Σε προβληματίζουν».

«Γιατί οι γυναίκες έχουν πάντα κάτι, έτσι δεν είναι, που τις βοηθάει ν’ αντέξουν. Κάτι που δεν έχουν οι άντρες».(Πάθος).

«Η ουσία στη ζωή, είχε πει ο Χάρι στη Λόρεν, ήταν να ζεις με ενδιαφέρον στον κόσμο. Να κρατάς  τα μάτια σου ανοιχτά και να βλέπεις τις πιθανότητες- να βλέπεις την ανθρωπότητα- σε όποιον γνωρίζεις. Να έχεις επίγνωση».

«…δεν είχε ποτέ την αίσθηση ότι αν δεν πρόσεχε θα γινόταν ανοιχτό βιβλίο».(Ανομήματα).

«Ποτέ δεν ένιωθε πιο άνετα από τις φορές εκείνες που περιστοιχιζόταν από  ξένους».

«Υπήρχαν κι άλλα πράγματα που θα έκανε, ή δεν θα έκανε. Δεν θα ξαναπήγαινε ποτέ στο Στράτφορντ, δεν θα ξαναπερπατούσε ποτέ σ’ αυτούς τους δρόμους, δεν θα ξανάβλεπε ποτέ θεατρική παράσταση. Δεν θα ξαναφορούσε ποτέ τα πράσινα φορέματα,  ούτε το κίτρο ούτε το αβοκάντο. Θα απέφευγε να μάθει νέα για το Μαυροβούνιο, κάτι που δεν θα ήταν και τόσο δύσκολο».

« Ήταν άλλος κόσμος εκείνος στον οποίον ζούσαν τότε, σίγουρα. Όπως και κάθε κόσμος που επινοείται στη θεατρική σκηνή… Αν απέτυχε σ’ αυτό το σκηνικό, ήταν εξαιτίας του πράσινου φορέματος…Ευχήθηκε να μπορούσε να το πει σε κάποιον. Σ’ εκείνον».(Φάρσες).

«Πουθενά να κρυφτείς αν σου ερχόταν ποτέ η ιδέα ν’ αποδράσεις».

«Ό,τι κι αν ήταν αυτό, το είχαν αποφύγει χρόνια πριν, και σίγουρα έτσι έπρεπε να κάνουν και τώρα που ήταν γέροι- όχι τρομερά γέροι, αλλά αρκετά  γέροι ώστε να φαίνονται άσχημοι και παράλογοι.Κι αρκετά άτυχοι ώστε να έχουν περάσει τον χρόνο τους μαζί με ψέματα». (Δυνάμεις).

Alice Munro

Άλις Μονρό

Απόδραση

ΕΙΣΑΓΩΓΗ: JONATHANFRANZEN

ΜΕΤΑΦΡΑΣΗ: Σοφία Σκουλικάρη

ΘΕΩΡΗΣΗ ΜΕΤΑΦΡΑΣΗΣ: Ειρήνη Χριστοπούλου

Μεταίχμιο