Αν σου πω αυτή την ιστορία, μου υπόσχεσαι ότι θα την ξεχάσεις; (Αστερισμός Ζωτικών Φαινομένων, Anthony Marra)

«Πες μου μια ιστορία, του ζήτησε…

Αν σου πω αυτή την ιστορία, μου υπόσχεσαι ότι θα την ξεχάσεις;

Δεν μπορώ να υποσχεθώ τίποτα, είπε εκείνη, απόμακρη».

Η Χαβάα, ένα μικρό κορίτσι, η Σόνια, μία Ρωσίδα γιατρός, ο Άχμεντ, ένας αποτυχημένος γιατρός που ζωγραφίζει πορτραίτα αγνοουμένων, ο Ντόκα, πατέρας του οκτάχρονου κοριτσιού, η Νατάσα, αδερφή της γιατρού, ο Χασάν, γείτονας του Άχμεντ και του Ντόκα και ο Ραμζάν, φίλος τους και γιος του Χασάν, είναι τα πρόσωπα του μυθιστορήματος αυτού που ξεδιπλώνεται στη διάρκεια πέντε ημερών στο φόντο ενός χωριού της Τσετσενίας και του πολέμουστο χρονικό πλαίσιο της δεκαετίας 1994-2004.

Η αφήγηση της ιστορίας σε τρίτο πρόσωπο, δεν είναι γραμμική.Ξεκινάει από το τέλος και επιστρέφει αναδρομικά σε γεγονότα και καταστάσεις του παρελθόντος που αποκαλύπτουν  τα νήματα που συνδέουν τα πρόσωπα αυτής της ιστορίας. Ιστορίας που αφορά το μέλλον ενός κοριτσιού, την απόφαση φυγής ενός ηλικιωμένου άνδρα,το χρέος ενός γιατρού που δεν έχει δικά του παιδιά, την αναζήτηση και το πένθος μιας γυναίκας, την πορεία προς την εξορία μιας νεαρής που θα σημαδέψει ο θάνατος, τη συνάντηση δύο φίλων  στην κόλαση ενός στρατοπέδου και,ένα βήμα πριν το θάνατο που προκαλεί ο καταδότης, την αναγγελία της σωτηρίας της Χαβάας.

Το κορίτσι αυτό θα σωθεί από τη Ρωσίδα Σόνια, μία αυταρχική και σκληρή γυναίκα που προσπαθεί να βρει τα ίχνη της Νατάσας, της όμορφης αδερφής της. Μια συγκυρία μυθιστορηματικής πλοκής  συνδέει τη Νατάσα με τη γέννηση της Χαβάας και ύστερα με τη φιλοξενία στο σπίτι της οκτάχρονης, όπου καταφεύγει για λίγο όταν απελπισμένη παίρνει την απόφαση να φύγει, χωρίς να αποχαιρετήσει τη Σόνια, κατευθυνόμενη σε στρατόπεδο προσφύγων.  Θα βρει το θάνατο αφού πρώτα σκοτώσει, με το όπλο που της δίνει ως δώρο αυτοπροστασίας και ανταμοιβής για τη γέννα της κόρης του, ο Ντόκα, ο πατέρας της μικρής  Χαβάας. Προηγουμένως εκείνη χαρίζει στη μικρή έναν φρουρό του Μπάκινγκχαμ σε καρυοθραύστη, δώρο της Σόνιας από το Λονδίνο, που η μικρή σώζει ως ενθύμιο  μαζί με άλλα μικροπράγματα των προσφύγων που έχουν περάσει από το σπίτι τους, σε μια βαλιτσούλα έτοιμη –σε περίπτωση που χρειαστεί να φύγει πάλι.

Αυτή τη μικρή βαλίτσα κρατάει το κορίτσι όταν ο Άχμεντ το σώζει από το δάσος όπου κρύβεται τρομαγμένο, ύστερα από τη σύλληψη του πατέρα του και την πυρπόληση του σπιτιού τους από την νυχτερινή έφοδο των στρατιωτών.Τη φυγαδεύει σ’ ένα νοσοκομείο που διευθύνει η Σόνια ως χειρούργος με τη βοήθεια μιας νοσοκόμας. Ο όρος στη συμφωνία σωτηρίας είναι να δουλέψει ο Άχμεντ στο νοσοκομείο, παρά την φήμη της αποτυχημένης ιατρικής φύσης του που ο ίδιος έχει αποδεχτεί πριν τους άλλους.

Η συνάντηση των προσώπων αυτών, εχθρική στην αρχή, αποκαλύπτει τη σκληρή πραγματικότητα του πολέμου και των τραυμάτων που επουλώνονται κάτω από αντίξοες, σοκαριστικές συνθήκες, λαθρεμπορίου υλικών,πρωτόγονων μεθόδων, όταν τραύματα ράβονται με οδοντικό νήμα,  σε έναν  καθημερινό αγώνα ζωής και θανάτου και σε μια γκρεμισμένη πόλη. Ο γιατρός φροντίζει την ανάπηρη γυναίκα του Ούλα  την οποία επισκέπτεται ο Χασάν, λέγοντάς της ιστορίες από το παρελθόν.Ο ΧασάνΓκεσίλοφ γράφει την ιστορία της χώρας του(Απαρχές του πολιτισμού της Τσετσενίας) που εκδίδεται μόνο ως το κεφάλαιο της προϊστορίας,ξαναγράφεται πολλές φορές, ύστερα από απαίτηση των εκδοτών, μέχρι που τα πράγματα αλλάζουν τόσο πολύ, που αποφασίζει να κάψει τα χειρόγραφα αυτού του έργου ζωής. Ο γιος του είναι πληροφοριοδότης. Καταδίδει για να του εξασφαλίσει φάρμακα και μια ποιότητα ζωής που συναντά την περιφρόνηση του πατέρα. Αποφασίζει να μην του μιλάει πια και απευθύνεται μόνο στην αγέλη των σκυλιών του.

Όταν ο φίλος του, Ντόκα,  θα οδηγηθεί στο στρατόπεδο των βασανιστηρίων απ’ όπου θα γυρίσει με κομμένα δάχτυλα,ο Ραμζάν θα συνεχίσει το έργο του και η Χαβάα θα μεγαλώσει απότομα,  το βράδυ που θα δει τους στρατιώτες να εξαφανίζουν τον πατέρα της, ύστερα από μία εμπλοκή με ένα όπλο που εκείνος έχει δωρίσει αλλά ο φόνος χρεώνεται σ’ αυτόν.Στον κύκλο της αναζήτησης εμπλέκεται και η Χαβάα που ο Άχμεντ αναλαμβάνει να σώσει, έχοντας επίγνωση του επικείμενου κινδύνου που αφορά τον ίδιο. Ο Χασάν τον προειδοποιεί ότι, εφόσον το κορίτσι δεν βρέθηκε, θα είναι ο ίδιος το επόμενο θύμα  του γιου του και του παραδίδει τις σημειώσεις για τη Χαβάα που αφορούν τη μνήμη του πατέρα της. Εκείνος, εξασφαλίζει  άδειες ελεύθερης διέλευσης από αυτές που έχει η Σόνια στην κατοχή της και πριν τον συλλάβουν οδηγεί στο θάνατο με ένεση την Ούλα. Τοποθετεί τις άδειες κάτω από το νεκρό σώμα της γυναίκας του μαζί με ένα μήνυμα για τον Χασάν – πατέρα, που θα του παραδώσει η γιατρός Σόνια, την ώρα που εκείνος παίρνει την απόφαση να σκοτώσει με μαχαίρι το γιο του την ώρα που κοιμάται. Το σημείωμα, μίας μόνο λέξης,  θα αλλάξει την τροπή  των γεγονότων, στην απόφαση να εγκαταλείψει πίσω του, αυτό που ως τώρα ο ηλικιωμένος άνδρας, θεωρούσε κόσμο και σπίτι και πατρίδα του. Η ιστορία κλείνει με τη συνάντηση του Άχμεντ με τον πατέρα της Χαβάας που πληροφορείται ότι η κόρη του είναι ασφαλής στα δυνατά χέρια της Σόνιας και στο υπονοούμενο του επικείμενου θανάτου τους.

«Ο Τολστόι ήταν εδώ πριν από διακόσια χρόνια είπε ο Άχμεντ.Υπήρχε πόλεμος και τότε.Έγραψε ένα μυθιστόρημα σχετικά.

Δε μ’ ενδιαφέρουν τα μυθιστορήματα.

Λέγεται Χατζή Μουράτ. Θα σ’ το φέρω αύριο».

«Ολόκληρος ο κόσμος ούρλιαζε, κι αν συνέχιζε έτσι, αν δε σταματούσε, η Χαβάα θ’ άφηνε την κάννη ν’ απαντήσει».

«…αλλά τώρα ήξερε πως τίποτα δεν μπορεί να οριστεί με αποκλεισμούς, και πως κάθε έντομο, κάθε μολύβι, κάθε χορταράκι είναι ένα λεξικό από μόνο του, που χρειάζεται τους ορισμούς όλων των άλλων πραγμάτων για να πραγματώσει τον δικό του…Και τότε , στη μέση του βιβλίου, στη σελίδα 1.322 κάτω κάτω, διάβασε, κυκλωμένο με κόκκινο μελάνι: Ζωή: αστερισμός ζωτικών φαινομένων…».

Ο συγγραφέας αυτού του μυθιστορήματος καταγράφει μια μαρτυρία πολέμου και όλων όσων αυτός συνεπάγεται. Βαναυσότητα, βία, διχασμός, εκτοπίσεις, βασανιστήρια, νάρκες, θάνατος, ανατρέπουν τη ζωή των ανθρώπων  και τον πολιτισμό μιας χώρας. Στη ροή της αφήγησης το βιβλίο του Λέοντος Τολστόι Χατζή Μουράτ, συνδέει  στο στίγμα του χώρου,  μια νέα ιστορία σε διαφορετικό χρόνο, σε μια ενδιαφέρουσα λογοτεχνική αναφορά που υπερβαίνει το έργο. Η αφηγηματική ικανότητα του συγγραφέα ακόμη όχι πολύ ώριμη, ωστόσο δομημένη  με τεχνική δίνει  με μια αποστασιοποιημένη ματιά το αποτρόπαιο του πολέμου.

Οι διάλογοι καταγράφουν, με τον τρόπο μιας  έμμεσης ειρωνείας που απαντά σε προγενέστερες ερωτήσεις, τις διαφορετικές ψυχοσυνθέσεις των ηρώων. Η αναδρομική ματιά στο παρελθόν των προσώπων και  μια προδρομική περιληπτική πληροφόρηση που διακόπτεται από έναν διάλογο, δίνουν στο μυθιστόρημα αυτό πλάγιες πληροφορίες που ο αναγνώστης συγκεντρώνει σιγά σιγά σαν να γίνεται κι ο ίδιος ένας αναλυτής των γεγονότων που κρύβονται στις αντιδράσεις των προσώπων. Τα πρόσωπα έχουν συναντηθεί στο παρελθόν και συναντιούνται ως αναγνώστες στις γραμμές βιβλίων που πέφτουν στα χέρια τους. Ακόμη οι λεπτές παρατηρήσεις του συγγραφέα και οι αναλογίες που υποδεικνύει, δίνουν με έναν πολύ ιδιαίτερο τρόπο, αξία στο μυθιστόρημα που αποδεικνύει τη δύναμη μιας φιλόδοξης προσπάθειας.

Πόλεις, άνθρωποι, σχέσεις, βιβλία, θρησκείες, γλώσσες, επιστήμη, γεγονότα, πόλεμοι,  πολιτική και η Ιστορία μιας χώρας,  είναι αναφορικοί άξονες αυτού του βιβλίου που αφήνει ανοιχτά επίπεδα ανάγνωσης στην ακτίνα των χρόνων που φωτίζει η μυθιστορηματική επινόηση και μυθοπλασία.

«Σύμφωνα με το μέσο προσδόκιμο ζωής μιας σοβιετικής γυναίκας, η Νατάσα υπολόγισε ότι θα ζούσε  άλλα σαράντα οκτώ χρόνια, αλλά η Σοβιετική  Ένωση είχε πεθάνει  ενώ εκείνη όχι, και τα παραρτήματα δεν μπορούσαν να εξηγήσουν αυτήν την ασυμφωνία των δεδομένων, με το πείραμα να ‘χει πεθάνει και το πειραματόζωο να ζει».

«Ήθελε να σβήσει το παρελθόν  που είχε ξοδέψει τη ζωή του καταγράφοντάς το…Και τώρα που η φωτιά είχε διαβάσει τις σελίδες του, και τα σκυλιά λούφαζαν στη ζεστασιά της, κι οι στάχτες έβαφαν το χιόνι γκρίζο, τι θα έγραφε; Όχι την ιστορία ενός έθνους που είχε καταστρέψει Ιστορία και εθνότητα.Κάτι πιο μικρό. Ένα γράμμα στη Χαβάα. Τις αναμνήσεις του απ’  τον Ντόκα. Θα ξεκινούσε με την αγαπημένη του ανάμνηση απ’ τον Ντόκα, μετά θα πήγαινε πίσω, στη γνωριμία τους, και θα τελείωνε με τη γέννηση της Χαβάας.Θα ήταν ό,τι πιο αληθινό είχε γράψει ποτέ».

«Εκείνη ήταν ένα παιδί χωρίς γονείς, κι εκείνος ένας άντρας χωρίς παιδιά.Πριν από δέκα χρόνια δε θα μπορούσε να φανταστεί τον εαυτό του να την διεκδικεί, αλλά οι κανόνες εκείνης της κοινωνίας είχαν καταλυθεί».

«…κι ανάμεσα στη δημιουργία αυτού του σώματος και στο τέλος του έθαλλε το μυστήριο που το κορίτσι θα ξόδευε όλη του τη ζωή για να το λύσει. Προς το παρόν, κοιμόταν».

«Ζωή: αστερισμός ζωτικών φαινομένων-οργάνωση, ευερεθιστότητα, κίνηση, ανάπτυξη, αναπαραγωγή, προσαρμογή».

Αστερισμός ζωτικών φαινομένων, ένα βιβλίο για τις ζωές των ανθρώπων, στο σκληρό και αδυσώπητο περιβάλλον του πολέμου.Στη ζωή των έξι προσώπων και των αντίστοιχων ιδιοτήτων των  ζωτικών φαινομένων. Ζωή που πρέπει να συνεχιστεί ως αντίδραση μνήμης –ακόμα και- στη συνθήκη του πολέμου, στον αστερισμό του χάρτη  μιας χώρας .

γράφει η Άγγελα Μάντζιου.