Ο Πικάσσο ήταν 26 χρονών, όταν ζωγράφισε τον πρώτο κυβιστικό πίνακά του: σ’ ολόκληρο τον κόσμο πολλοί άλλοι ζωγράφοι της γενιάς του ενώθηκαν μαζί του και τον ακολούθησαν. Αν έσπευδε τότε να τον μιμηθεί ένας εξηντάχρονος κάνοντας κυβισμό, θα φαινόταν (και δικαίως) γελοίος. Γιατί η ελευθερία ενός νέου και η ελευθερία ενός ηλικιωμένου είναι ήπειροι που δεν συναντιούνται.
«Νέος, είσαι δυνατός με παρέα. Γέρος, με μοναξιά» έγραψε ο Γκαίτε (ο γηραιός Γκαίτε) σε ένα επίγραμμα.
…Φτάνει έπειτα η στιγμή που ο Πικάσσο είναι γέρος. Είναι μόνος, εγκαταλειμμένος από την παρέα του, εγκαταλειμμένος και από την ιστορία της ζωγραφικής, που πήρε στο μεταξύ άλλη κατεύθυνση. Χωρίς λύπη, με ηδονιστική απόλαυση(ποτέ δεν ξεχείλιζε τόσο από ευφορία η ζωγραφική του), στρώνεται μέσα στο σπίτι της τέχνης του, ξέροντας πως το καινούριο δεν βρίσκεται μόνο προς τα εμπρός, στον μεγάλο δρόμο, αλλά και αριστερά , δεξιά, πάνω, κάτω, πίσω, σ’ όλες τις πιθανές κατευθύνσεις του απαράμιλλου κόσμου του, που είναι κατάδικός του (γιατί κανένας δεν θα τον μιμηθεί: οι νέοι μιμούνται τους νέους. Οι γέροι δεν μιμούνται τους γέρους).
Για έναν νεαρό καινοτόμο καλλιτέχνη δεν είναι εύκολο να σαγηνεύσει το κοινό του και να καταφέρει να τον αγαπήσουν. Όταν όμως αργότερα, εμπνευσμένος από την εσπερινή ελευθερία του, αλλάζει άλλη μια φορά το στιλ του και εγκαταλείπει την εικόνα που είχαν οι άλλοι γι’ αυτόν, το κοινό διστάζει να τον ακολουθήσει. Ο Φεντερίκο Φελλίνι, όταν ανήκε στην νεαρή συντροφιά του ιταλικού κινηματογράφου(αυτού του μεγάλου κινηματογράφου που δεν υπάρχει πια), συγκέντρωνε για καιρό τον ομόφωνο θαυμασμό. το Αμαρκόρντ (1973) ήταν η τελευταία του ταινία όπου οι πάντες συμφωνούσαν για τη λυρική ομορφιά της. Έπειτα η φαντασία του αποχαλινώνεται και το βλέμμα του οξύνεται.Η ποίησή του γίνεται αντιλυρική, ο μοντερνισμός του αντιμοντέρνος. Οι εφτά ταινίες των τελευταίων δεκαπέντε χρόνων του είναι μια ανελέητη προσωπογραφία του κόσμου στον οποίο ζούμε: Καζανόβας (εικόνα μιας επιδεικτικής σεξουαλικότητας που έφτασε στα γελοία όριά της). Πρόβα ορχήστρας. Η πόλη των γυναικών . Και το πλοίο φεύγει (αποχαιρετισμός στην Ευρώπη, που το πλοίο της φεύγει για το πουθενά, με συνοδεία άριες από όπερα). Τζίντζερ και Φρεντ. Συνέντευξη (μεγάλος αποχαιρετισμός στον κινηματογράφο, στη σύγχρονη τέχνη, στην τέχνη εν γένει). Η φωνή του φεγγαριού (τελικός αποχαιρετισμός). Όλα αυτά τα χρόνια, τα σαλόνια, ο τύπος, το κοινό, (ακόμα και οι παραγωγοί), ενοχλημένοι με την ιδιαίτερα απαιτητική αισθητική του και ταυτόχρονα με το απογοητευμένο βλέμμα που ρίχνει στο σύγχρονο κόσμο τους, του γυρνούν την πλάτη. Ο Φελλίνι, καθώς δεν χρωστάει πια τίποτα σε κανέναν, απολαμβάνει την «ευφρόσυνη ανευθυνότητα»( τον παραθέτω) μιας ελευθερίας που δεν την είχε γνωρίσει ως τότε.
Ο Μπετόβεν, τα δέκα τελευταία του χρόνια, δεν έχει πια τίποτα να περιμένει από τη Βιέννη, από την αριστοκρατία της, από τους μουσικούς της που τον τιμούν αλλά δεν τον ακούνε πια. Αλλά ούτε κι αυτός τους ακούει, αν μη τι άλλο επειδή είναι κουφός. Βρίσκεται στο απόγειο της τέχνης του.Οι σονάτες και τα κουαρτέτα του δεν μοιάζουν με τίποτε άλλο. Χάρη στην πολύπλοκη κατασκευή τους βρίσκονται μακρυά από τον κλασσικισμό, χωρίς παρ’ όλα αυτά να πλησιάζουν τον εύκολο αυθορμητισμό των νέων ρομαντικών. Στην εξέλιξη της μουσικής πήρε μια κατεύθυνση που δεν την ακολούθησαν άλλοι. Χωρίς μαθητές, χωρίς διαδόχους, το έργο της εσπερινής ελευθερίας του είναι ένα θαύμα, ένα νησί.
Μίλαν Κούντερα – Από το βιβλίο «Ο Πέπλος»
Δοκίμιο σε εφτά μέρη σελ. 169-170-171-172.
Μετάφραση Γιάννης Η. Χάρης
εκδόσεις Εστία.
συλλέγει η Άγγελα Μάντζιου